BİLİM FELSEFE DİN

Alıntı Yapılan Kitaplar

- Dünya ve Osmanlı
-Yakınçağ Türkiye Tarihi
- Paşaların Kavgası
- Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok
- En Uzun Gece
- Aydınlanma değil, merhamet
- Tarikatlar
- Tanrı Yanılgısı
- Geçmişiniz İtinayla Temizlenir
- Ago Paşa’nın Hatıratı

Yeniçeriler ve Kızılbaşlar

Alıntı: Kültürel yönelime sahip bilim adamları, hala, … Doğu Anadolu’daki Sünni olmayan Kızılbaş dini hareketlerinin köklerini kazıma ve ortadan kaldırmada Yeniçerilerin önemini görmezden gelmektedirler. Kızılbaşlar kısmen, Yeniçerilerin bağlı bulundukları Hacı Bektaş’tan esinlenmiş olmakla birlikte, devlet düzenine karşı çıkmışlardır. Yeniçeriler yönetici toplumsal sınıfın bir parçasıydı. İsyankar Kızılbaşlara karşı takındıkları tavrı belirleyen de Yeniçerilerin dini inançları değil, bu konumlarıydı. (Kemal H. Karpat)
(Dünya ve Osmanlı, Osmanlı Devleti ve Dünya Tarihindeki Yeri, Hazırlayan: Kemal H. Karpat)

Yorum: K. H. Karpat’ın sözlerinden, yeniçerilerin sınıf âidiyetleri mezhep âidiyetlerinin önünde olduğu sonucunu çıkarıyoruz. Doyurucu bir cevap mı? Bilmiyorum doğrusu.

Kitap hakkında: 1970’lerde Prof. Dr. K. H. Karpat’ın öncülüğünde düzenlenmiş bir konferansa bir grup târihçi tarafından sunulan tebliğlerden derlenen İngilizce kitabın, yine bir grup çevirmen tarafından gerçekleştirilen Türkçe çevirisi. K. H. Karpat’ça hazırlanmış ve 2000 yılında basılmış. Bir kısmı tamâmen akademik düzeyde

Osmanlı Devleti’nin Safhaları

Alıntı: Karpat’a göre Osmanlı ve Türklerle ilgili konuları araştıranlar sadece tüm Osmanlı toplumunu kapsayacak ve bu tarihi, gelişme ve değişme dönem ve safhalarına ayırabilecek genel bir teoriden yoksundur… Bu plan özellikle dört dönemi kapsıyor: 1. Uç beyliği (1299-1402) 2. Merkezi feodal sistem: Sipahiler (1421-1596) 3. Yerel özerkliğin doğuşu: Ayanlar (1603-1789) 4. Ulus devletlerin doğuşu (1808-1918). Bu dönemler arasında karışıklıklardan doğan kısa inkıtalar vardır. Osmanlı tarihi boyunca yapısı ve işlevi değişmeyen kurumların sayısının çok az olduğu düşüncesinden hareketle, yukarıda zikredilen dönemleri belirlemek için bir ölçüt öne sürülmüştür… Bir başka ifade ile Karpat, başlıca iktisadi kaynak olarak toprağı ve bu temel üzerinde faaliyet gösteren toplumsal ve siyasal grupları, yukarıda belirtilen her dönemde değişimin dinamikleri olarak düşünmektedir. (C. A. O. Van Nieuwenhuijze)
(Dünya ve Osmanlı, Osmanlı Devleti ve Dünya Tarihindeki Yeri, Hazırlayan: Kemal H. Karpat)

Bütünsel Kalkınma Modeli

Alıntı: Bu topyekûn kalkınmadır. Buna göre Batı’dan makineleri, aletleri, araçları, fabrikaları almak yetmez. Zira bu aldığımız teknolojinin arkasında Batı bilimi vardır. Onu da almazsan, aldığımız teknoloji iğreti ve köksüz olur. Demek ki teknolojiyi alırken bilimi de alacağız. Fakat bilimin üst sınırları felsefenin içine girmektedir. Dolayısıyla Batının felsefesini ve onun parçası olduğu insan bilimlerini de alacağız. Tabii toplumsal bilimlerin de bilimin bir parçası olduğunu unutmayacağız. Fakat felsefenin gelişmesi için felsefenin sezgisel yönlerini, sanat ve kültürle ilişkisini gözardı etmemek gerekir. Görülüyor ki teknoloji-bilim-felsefe-kültür ve sanat bir bütündür. Bunların verimli olabilmesi için düşünce özgürlüğüne; bilime, kültüre, sanata, bunlarla uğraşanlara, bulundukları kurumlara saygı göstermek ve değer vermek şarttır. Bu insan ve kurumların toplumsal, siyasal, dinsel dogmaların baskısı altında bulunmamaları gerekir. Atatürk’ün bütünsel kalkınma modelinde İstanbul Üniversitesi’nin kurulması, Sivas-Erzurum demiryolunun inşası kadar; konservatuvar açılması ve yeni harflerin kabulü, Nazilli Bez ya da Eskişehir Şeker fabrikasının yapılması kadar önem verilen olaylardır. Hatta, sanırım, yapılacak bir araştırma, Atatürk’ün kültür olaylarına daha çok önem verdiğini gösterecektir. (Bölüm yazarı: Sina Akşin)
(Yakınçağ Türkiye Tarihi I, Hazırlayan: Sina Akşin)

Yorum: Yukarıdaki, anlaşılacağı üzere, yazarın tezidir. Paragraftaki son cümle dürüstçe yapılan bir saptamadır ve ama tezle çelişmektedir! Atatürk ve arkadaşlarının, “devrimleri” yaparken işin “felsefesi” üzerine kafa yorduklarına dâir hiçbir kayıt yoktur!

Kitap hakkında: Milliyet’in promosyon olarak verdiği (ve piyasada ayrı bir baskısı da bulunan), yakınçağ Türkiye tarihinin farklı sahalarının ele alındığı iki ciltlik kitabın bölümleri farklı yazarlarca kaleme alınmış…

Mustafa Kemal ve Silah Arkadaşları

Alıntı: Savaş, devrim, ihtilal gibi olağanüstü zamanlarda liderler, çevrelerinde kendileri ile ideallerini paylaşan, güçlü, vefakar insanlar isterler ve çoğu zaman da bulurlar. Savaşsa, kazanılınca; devrim ise yapılınca; ihtilal ise başarılınca, çevredeki insanlar yavaş yavaş yavanlaşırlar; lideri sıkmaya başlarlar. Lider, önce bunlarla hoş geçinmenin çarelerini arar. Fakat her halleri o kadar sıkıcıdır ki, lider yavaş yavaş bunlardan kurtulmanın yollarını aramaya başlar.

Oysa bunlar, kendisi ile birlikte halkın içinde bir şöhret olmuşlardır, lider kadar değilse de, liderden sonra, bunların çevresinde de birer hale oluşmuştur! Liderin işlerine karışırlar; fikirlerini söylerler, bazı işleri sahiplenirler… Oysa bütün bunlar, liderin canını biraz daha sıkmaktan başka bir şeye yaramaz. Sonunda lider, bunlardan kurtulmanın çarelerini aramaya başlar. Çünkü hiçbir ülkede iki tane kral yoktur.

Kurtuluş Savaşımız’da Atatürk ve arkadaşları arasında da, böyle bir çatışma, böyle bir çekişme oldu. Çünkü, bağımsız bir devlet kurmakta anlaşmışlardı ama bu devlete verecekleri biçimde anlaşamamışlardı. Devleti kimim yöneteceğinde; kimin baş, kimin göz-kulak, kimin ayak olacağında kimsenin fikri yoktu. Herkes, nasıl savaşta her şeyi yapmak için var gücü ile çalışıyorsa, savaştan sonra da var gücü ile her şeye karışacak; daha doğrusu devletin akıl hocası olacaktı…
(Paşaların Kavgası, İnkılap Hareketlerimiz, Kazım Karabekir, Hazırlayan: Faruk Özerengin)

Yukarıdaki alıntı kitabının takdîmindendir ve İsmet Bozdağ’a aittir.

Kitap Hakkında: Kazım Karabekir’in notlarından derlenen bir kitap. M. Kemal’in “Araboğlunun yaveleri…” ifadesi bu kitaptadır.

Yine kitaptan bir hatıra: K. Karabekir, İzmir’e (İktisat Kongresi’ne) gitmek üzere trene biner. M. Kemal’in içinde olduğu vagona girince kesif bir rakı kokusu ile karşılaşır. Vagondakiler ona da teklif ederler. M. Kemal müdahale eder, Karabekir rakı içmez, ona bira verin, der!

“Cesur Adamlar Lazım”

Alıntı: Genelkurmay ikinci başkanı [?] diğer giriş kapısının önünde esas duruşta ayakta duruyor, genelkurmay başkanı [Doğan Güreş]… öfkeli ve yüksek sesle konuşarak odanın bir ucundan diğer ucuna hızlı hızlı gidip geliyordu… İkinci başkansa gergin bir biçimde dinliyor, yüzünden boncuk boncuk akan terleri görüyorum…

[Genelkurmay başkanı:] “O Güneydoğu’ya gidemem diyenlerden hesap sorulacak, emekli yapılmaları yetmez. Hiçbir sosyal haktan yararlanmamalılar. Milletin kırk yılda bir Türk Silahlı Kuvvetlerine işi düşecek, o zaman da sen tut ben gidemem de. Ordu barış için mi kurulmuş, savaş çıkınca biz yokuz deyin. Siz sulh zamanı kışlalarda büyük karargahlarda zaman geçirin, risk yok, ölüm kalım yok, koltuklarının altında dosyalarla yıllarını geçiriyorlar. Bunlar general olunca daha çok kendilerini gizleyebilirler, yahu bu adamlar benim bulunduğum makama kadar yükselirler, nasıl tespit edeceksin ki? Günlük sıradan şeylerde ölüm yok, savaş yok, gerçek kahraman, gerçek general, gerçek yurtseveri hangi ölçüyle ortaya çıkaracaksın? Cesur adamlar bu günlerde millete lazım… Çok müşkül duruma düştük.”
(Unutulanlar Dışında Yeni Bir Şey Yok, Osman Pamukoğlu)

Kitap hakkında: Kitap, yazarın bazı siyasi görüşlerine ve yaklaşımlarına eleştirilerim bir yana, nesnel tespitler içerir, roman tadındadır, askerî terminolojiyi bilenler ve fizikî coğrafyaya âşinâ olanlar için, abartmak gibi olmasın, bir baş yapıttır. (Bu alıntı ve yorumu kaleme alırken, kitapta, yapılacak filmlerde yer alabilecek çarpıcı anılar olduğunu not etmişim. Sonraki yıllarda böyle, sözkonusu sahnelerin bulunduğu filmler ve diziler yapıldı, yapılıyor.)

Not. O. Pamukoğlu’nun “Kara Tohum, Barış Sonsuz Bir Rüyadır” kitabı düzensiz, cümleleri düşük, anlaşılamayan; hülâsa kötü yazılmış (“Unutulanlar Dışında Bir Şey Yok”un redaktörü mü vardı acaba?!). Yazar; hayâl kurmayı sağlıklı bulmaz (“Hayâlci olmak” elbette sağlıksızdır ama “hayâl kurmak” değil!), gerillâ hareketlerinden örnekler verir, Antep savunmasını anlatır, Mussoloni’nin Almanlar tarafından müttefik kuvvetlerin elinden kaçırılması operasyonunu yazar (Ki bu tam filmlik operasyondur! Kaçıran Naziler/mağlûplar olunca, tabiîdir ki çekilemiyor!).

Islak Çarşaflar

Alıntı: … bir gün ona telefon ettim, telefon açıldı ve ben, biliyor musun, neredeyse yarım saat sevgilimin bir başka herifle sevişmesini dinledim, onun sesini, bana söylediklerini, aynı vurgularla tekrarlayışını, biraz daha becerilmek için yalvarışını, daha, daha diye inleyişini… Korkunç olan neydi, biliyor musun, telefonu kapatamadım, bir sigara sardım, onların sevişmesini dinledim, kasıkların birbirine çarparken çıkardığı sesi, çok tuhaf bir ses çıkıyor biliyor musun, insan kendisi sevişirken o kadar fark etmiyor, ıslak çarşaflar birbirine vuruyormuş gibi bir ses, adam tren gibi soluyordu… O telefon nasıl açıldı, hiç anlamadım, mahsus mu açtı acaba, bana bilerek mi dinletti, yoksa yanlışlıkla mı bir düğmeye bastı…
(En Uzun Gece, Ahmet Altan)

Yorum: Bana göre yukarıdaki paragrafta ve kitap boyunca çok sayıda gramer yanlışı mevcuttur!

Burada porno bir sahneyi nakletmek değil amacım. “Sahne”nin bir “orijinalliği” de yoktur! Ama “çarpıcıdır” ve hikâyede, küçük de olsa bir yazar yaratıcılığı sözkonusudur!

“En Uzun Gece”, yazarın okuduğum ikinci romanıdır. İlkinde olduğu gibi romanın asıl kahramânına ısınamadım (Bir romancının her kitabında, konuşan ve/veya asıl kahraman yazarın bizâtihi “kendisi” olduğundan, tek bir romanını okumak bile, bu bağlamda, yeterlidir.). Bâzı tasvirlerini yapay buldum ve bunları kimi imgelerden etki altında kalarak oluşturduğu izlenimini edindim.

Hayatı Sorgulayış

Alıntı: Şöhret ve mutluluğun ateşle kar gibi olduğunu öğrendim. Biri ötekini azaltıyor ya da yok ediyor. Kozmosta hiçbir büyüklük ifade etmeyen dünyamızın bir köşesinde yaşadığımız küçük hayatı çok önemsememeyi öğrendim. İnançların, insanların ölüme karşı çırpınışı olarak tanımlanabileceğini kavradım ve o andan itibaren samimi dindarları eleştirmedim. Bu işi siyaset olarak kullananlara ise nefretim arttı… Moda fikirlerin, siyasetlerin ve sanat akımlarının sıfır olduğu konusundaki inancım pekişti. Çünkü zamanın bunları eskittiğini ama gerçek yapıtları koruduğunu gördüm… En güzel düşüncenin bile siyaset alanına girdiği zaman çürüdüğünü, siyasetin bütün kavramları daralttığını ve yozlaştırdığını öğrendim… Bilgeliğin bilgiden çok daha önemli olduğunu yüreğimin derinliklerinde duydum… Dünyanın geleneğinde sanat diye bir sığınma limanı olmasaydı, intihar edebileceğimi hissettim… Makamıyla, parasıyla, şöhretiyle övünenler beni güldürmeye başladı. Sonunda “ben” dediğim varlığın, kozmik sonsuzlukta bir an yanıp sönen bir ateş böceği bile olmadığını anladım. (Sevdalım Hayat, Ömer Zülfü Livaneli)

Kitap hakkında:: Z. Livaneli’nin, halk dalkavukluğu yapmadığı, bütün olaylara ve insanlara nesnel yaklaştığı ve gülünç anılarına da yer verdiği kitabı okunmayı hak etmektedir.

Not. Z. Livaneli’nin “Veda” filmi, senaryosu/uyduruk tarih argümanları, oyunculuğu, kurgusu vs. ile tam bir rezalettir. (O kadar berbat ki, hayatımda ilk kez sinemada bir filmi sonuna dek izleyemedim. 27.02.2010)! Artık ancak ilköğretim 3. sınıf öğrencilerini ve imancı yapıdakileri kandırabilecek uyduruk tarih argümanlarını, efsaneleri gerçek/yaşanmış gibi sunması, üstelik bunlara yenilerini ilave etmesi şayanı hayrettir (Filmi “yaverinin-Salih Bozok- gözünden” diye nitelemesi, hem senaryo ile tutarlı değil hem saptırılmış tarih filmi yapmaya gerekçe değildir.). Z. Livaneli’nin fikri-zihni olarak yerinde kaldığı, hatta geriye gittiği, son on yıllarda ortaya çıkan belgelerden habersiz olduğu görülmektedir. Z. Livaneli, sinema yapmak yerine sanat üzerine yazı yazsın, hatta hiçbir konuda yazı ve kitap yazmasın sadece beste yapsın; artık o alanda da yetersiz kalıyorsa, istirahat etsin!.. Z. Livaneli’yi bugüne dek dinlediğim, izlediğim, okuduğum ve yukarıdaki alıntıyı kaydedip buraya koyduğum için pişmanım!

Güç, Dinler ve Agnostisizm

Alıntı: Tanrı diye bir şey yok, o kadar basit, diye başlıyor. Dünyanın yüzde doksan beşi böyle düşünmüyor diyorsun, öyle mi?! Dünyanın yüzde doksan beşi böyle düşünmüyor çünkü dünyanın yüzde doksan beşi korkak! Burada işimiz bittiğinde ebediyen bitmiş olacağını kabul edemiyor!.. Hayat ölümü beklemektir, Alyoşa.

Dînî konularda kaynakların hiçbir şey ifade etmediklerini biliyor musun? Bir kaynak göstersem, kaynağın kaynağı gündeme gelir. Birbirine paralel iki aynanın arasında durmak gibi bir iş.

İnsan mükemmel değildir, diyor Ortodokslar ama bilginin bir kısmı yanan bir çalıdan ya da Musa’nın fırtına bulutundan gelmiş bile olsa, İncil’i yazan insan. Bin yıllar içinde biriken kötü cümleleri ayıklayan bir redaktör gibi şurasını burasını kırpmış kitabın. Andrey’in yazdıkları nerede? Nerede İsa’nın çocukluğuna ait bilgiler? Son şeklinde, kitlelerin eline ulaştığı şeklinde bunlar yok. Katoliklerin mali, siyasi, cinsel çıkarlarını gözetecek şekilde kesildi biçildi İncil.

Bundan sonraki durağım agnostiklik. Evet, gerçekten de insanın akıl erdiremediği muhteşem bir güç var ama din bunun cevabı değil.
(Aydınlanma değil, merhamet, Alev Alatlı)

Milta Kültü ve Hıristiyanlık

Alıntı: İsa’dan 1400 yıl kadar önce Sanskrit yazılarında, ve İran (Farisi) edebiyatında rastlanılan güneş-tanrısı kültü; İ.S. 1. yüzyılda Roma’da görünür. İsa gibi Mitra da bir ahırda, kış solistinde (25 Aralık) bir bakireye doğmuştur. Başında hare olduğu halde resmedilir, havarileri ile son yemeğini müteakip, Baba’sına döndüğü anlatılır. Ancak, ölmemiş, göğe yükselmiştir. Yeryüzüne tekrar döneceğine, ölüleri dirilteceğine, hüküm gününden sonra günahkârları cehenneme göndereceğine inanılır. Mitra’ya iştirak edenler, vaftizden sonra ölümsüz olurlar. Mitra kültünün müridlerinden Roma İmparatoru Konstantin, 313 yılında 25 Aralık’ı Mitra’nın resmî doğum yılı ilân etmiş, ancak ihtidâ ettiği dinin “Hıristiyanlık” olduğunu söylemiştir. Milta kültü ile Hıristiyanlık arasındaki benzerliklerden bazıları, İsa’nın bir Pazar günü dirilmiş olması nedeniyle kutsal gün olması, mitra’ya tapanların “papa” dedikleri liderlerinin zaman içinde Vatikan’daki Papa’ya dönüşmüş olması, “Myazda” denilen Aşaîrabbani’nin Katoliklikte “missa” adını almasıdır.
(Aydınlanma değil, merhamet, Alev Alatlı)

Yahudi Soykırımı(!)

Alıntı: Hollywood çıkışlı “‘Soykırım”ın sorgulanmasını önlemek için… yapmadıkları yok… Yahudi-Siyonist cephaneliğin başlıca silâhı Soykırım. Hem Amerikalılardan hem Avrupalılardan büyük paralar sızdırmaya yarıyor.

Yahudilerin Sovyetler Birliği’nin, özellikle de Ukrayna’nın kanlı tarihinin doğrudan taraflarından birisi olduğunu, ülkenin bu geçmişi ile yüzleşebilmesinin yolunun Yahudi eylemlerinin araştırılmasından geçtiğini, bunun da Soykırım’ın “Hollywood versiyonu”nun özgürce sorgulanması gerçekleşmeden mümkün olamayacağını söylüyordu. Ne ki, Soykırım’ın araştırılması, gerçeklerin ortaya çıkması “mazlum” imajlarını tehdit ettiği için Amerikan Yahudilerinin işlerine gelmiyordu.

Birleşik Devletler’de Yahudi düşmanlarını ortaya çıkarmanın başlı başına bir hizmet sektörü haline geldiğini söylemek bile suç oldu. Nerede kaldı soykırım dayamacılarının bir dogma-inançtan sağladıkları siyasi, mali ve sosyal çıkarları sergilemek!

Günümüzde Amerika’nın ve dünyanın büyük bölümünün kültürel ve siyasi yaşamını Soykırım’ın Hollywood versiyonu belirliyor…

Hatana’ya göre Yahudi-olmayanların tümü, bütünüyle şeytani yaratıklardır; fıtratlarında iyi olan hiçbir şey yoktur. Schneurssohn… Yahudi-olmayan bir embriyonun, Yahudi embriyodan niteliksel olarak farklı olduğuna inanır. Habbad Hasidilerine göre Yaratılış sadece Yahudiler için gerçekleştirilmiştir, bu dünyada Yahudi-olmayanların varoluşları fuzuli’dir. Lubavitçer Hahamı’nın Yahudi-olmayanlara ilişkin beyanları Nazilere taş çıkarır!..

Bugün hiçbir ciddi tarihçi Yahudi cesetlerinden sabun imal edildiğini ya da Yahudilerin Belzec ya da başka yerde hamamlarda elektrikle öldürüldüklerini kabul etmiyor.
(Aydınlanma değil, merhamet, Alev Alatlı)

Kitap hakkında: A. Alatlı’nın ilki “Aydınlama değil merhamet” olan “Gogol’un İzinde” isimli kitap serisi Rusya tarihi, Rus kültürü, Rus aydınları, Rus mafyası, masonluk tarihi hakkında yararlı bilgi ve yorumları ihtiva etmektedir. Ancak yazarın verdiği kimi rakamları abartılı ve yaklaşımlarını duygusal bulduğumu ifade etmeliyim. Ayrıca (bütün) romanlarındaki (ana) kahramana bir türlü ısınamadım!

Şems ve Yeni Sözler

Alıntı: Herkes fikrini belgelemek, doğruluğunu ispat etmek için geçmişteki büyük alimlerden, velilerden, peygamberlerden nakiller yapıyor. Bir köşede bunları sessizce dinleyen Şems gazaba geliyor, ayağa fırlayıp bağırıyor: “Ne zamana kadar başkalarının sözlerini naklederek öğünüp duracaksınız. İçinizden niye biri çıkıp da benim aklım, bilgim şöyle buyuruyor, diye sözüne başlamıyor. Tüm bu hadisler, tefsirler ve hikmetler o geçmiş zamanın büyüklerinin sözleri. Onlar kendi şartları ve bilgileri içinde yorumlarını yapmış, sözlerini söylemişler. Siz bugünün insanlarısınız. Sizin söyleyecek, kendinizden bir sözünüz niye yok?”
(Tarikatlar, Ahmet Güner)

Yorum: Şems’e atfedilen yukarıdaki sözler, onun bilinen/anlatılan profili, kişiliği, karakteri ile örtüşüyor. Ama ne derece doğru bir nakil, bilemem!

Kuzey-Güney

Alıntı: “Dünya şu anda ilkbaharı yaşıyor!” Buradaki yanlışlığı hemen fark edemeyebilirsiniz, derinde yatan anlam bilinçsiz kuzey yarımküre milliyetçiliğidir ki bu durum biz kuzey yarımkürede yaşayanlar için geçerli olduğu kadar yaşamayanlar için de geçerlidir.“Bilinçsiz” tam olarak doğru tanımdır. Ve bilinçlendirme tam burada devreye girer. Avustralya ve Yeni Zelanda’da, Güney Kutbunun üst kısma yerleştirildiği dünya haritaları satın alabilirsiniz ki bunun mantığı anlamsız bir eğlenceden fazlasıdır. Eğer bu haritalar kuzey yarımküredeki dersliklerin duvarlarına asılsalardı işte o zaman göz kamaştırıcı düzeyde bir bilinçlenme gerçekleşirdi. Her geçen gün çocuklar “kuzeyin” “yukarıda” tekeli olmayan ve keyfice belirlenmiş bir polarite olduğunu akıllarına kazırlardı. Harita onları hem bilinçlendirir hem de ilgilerini çekerdi. Eve gider ve bunu ebeveynlerine aktarırlardı ve bu arada, bir öğretmenin öğrencilerine verebileceği en güzel hediyelerden biri çocuğun ebeveynlerini şaşırtabileceği bir bilgi sunmaktır.
(Tanrı Yanılgısı, Richard Dawkins, Çev.: Kalisto, Tunç Tuncay Bilgin)

Çocuklar ve Dini Sıfat

Alıntı: Kısacası, çocukların saçmalıklarla kafalarının bozulmaması hakkı vardır. Bizim de toplum olarak onları bu saçmalıklardan koruma görevimiz bulunmaktadır. Yani ebeveynlerin, çocuklara, (İncilin gerçekleri veya gezegenlerin hayatımıza hükmettiği gibi) neye inanacaklarını öğrenmelerine izin vermemeliyiz…

Toplumumuz, dindar olmayan kesim de dahil olmak üzere, küçük çocukların beyinlerinin ailelerinin dini ile yıkanması hakkı ve çocukların ailelerinin dini ile etiketlenmesi gibi akıl almaz fikirleri normal karşılamaktadır. “Katolik çocuk”, “Protestan çocuk”, “Yahudi çocuk”, “Müslüman çocuk” gibi dinsel etiketler kullanılmasına rağmen, “demokrat çocuk”, “liberal çocuk”, “cumhuriyetçi çocuk” gibi etiketler kullanılmaz. Lütfen ve lütfen bu konuda bilincimizi arttıralım ve bu konuyla nerede karşılaşırsak karşılaşalım sesimizi yükseltelim. Bir çocuk Hıristiyan veya Müslüman değildir. Hıristiyan veya Müslüman bir ailenin çocuğudur. Bu arada bu son terminoloji, çocukların kendisi için çok bilinçlendirici olacaktır. Müslüman bir ailenin çocuğu olduğu söylenen çocuk, hemen dinin büyüdüğü zaman seçeceği (veya reddedeceği) bir şey olduğunun farkına varacaktır.
(Tanrı Yanılgısı, Richard Dawkins)

Dinler ve Ahlak

Elbette öfkeli ilahiyatçılar Yaradılış kitabındaki hikâyelerin gerçeklik olarak kabul edilmemesi gerektiği protestosunda bulunacaklardır. Benim asıl anlatmak istediğim de zaten budur! Kutsal kitaplardaki bilgileri gerçek, simge ya da kinaye olarak sınıflandırır, ayıklar ve seçeriz. Bu gibi ayıklama ve seçimler bir kişisel karar meselesidir ve bu, az ya da çok bir ateistin şahsi ahlak kurallarını benimsemeyi seçmesine benzer ki bu mutlak bir temele dayanmayan öznel bir karardır. Eğer bu kararlardan biri “geçersiz ahlak kuralları” sonucunu doğuruyorsa diğeri de aynı şekilde değerlendirilmelidir.

[Eski Ahit’teki] bu hikâyelerle ilgili beni asıl şaşırtan durum, bu olayların gerçekten meydana gelmemiş olmaları değildir. Büyük ihtimalle gerçek değiller. Şaşkınlıktan ağzımın açık kalmasına neden olan, günümüz modern insanlarının hayatlarına, Yahweh gibi tüyler ürpertici bir rol modelin yaptıklarıyla yön vermeleridir; ve daha da kötüsü, otoriter bir üslupla bir zararlı canavarı (ister gerçek ister kurgu) biz geriye kalanlara zorla benimsetmeye uğraşmalarıdır.

Bazı Hıristiyanlar, hem Eski Ahit hem de Yeni Ahit’te desteklenen tüm diğer insanlara yönelik ahlaki saygının, aslında dar kapsamlı bir örgüt içi uygulaması olduğunu anlamışlardır.”Komşunu sev” ifadesinin o günkü anlamı, bugün bizim düşündüğümüz anlamından farklıydı. Sadece “bir diğer Yahudiyi sev” anlamındaydı.

John Hartung…“öldürmemelisin” [emrinin]… katiyen bugün bizim bildiğimiz anlamı kastetmediğini açıkça ortaya koymuştur. Bu ifadenin Yahudilerin öldürülmemesi gibi çok özel bir anlamı vardı.

Günümüzde bir çok insan kendi kutsal kitaplarındaki olayların hepsinin gerçek olduğunu düşünmektedir. … eğer bu olaylar gerçek değilse, … Böylesi berbat hikayelerden nasıl ders çıkarılabilir? Burada kanıtlamaya çalıştığım tek iddiam, ahlak kurallarımızı kutsal yazınlardan sağlamadığımız olduğunu hatırlatırım. Eğer sağlıyor olsaydık, metinler arasından güzel olanları seçer, iğrenç olanları kabul etmezdik. Ancak bunun sonrasında hangi öykülerin ahlaken uygun olduğunu belirlemek için bağımsız bir kıstasa ihtiyacımız olacaktır; ve bu öyle bir kıstas olmalıdır ki kaynağı her ne olursa olsun kutsal metinler olmamalı ve elbete, dindar ya da değil, herkes için geçerli olmalıdır.
(Tanrı Yanılgısı, Richard Dawkins)

Kitap hakkında: Yazar, başlangıçta belirttiği gibi, içinde yaşadığı ve eğitimini aldığı Hıristiyanlık (ve tabiî onun kaynakları Tevrat ve İncil) temelinde, Tanrı anlayışını, bu dinin sunduğu ahlâkı sorguluyor. Maalesef bu çok önemli, kaynak niteliğini hâiz; (yeni) araştırmacılara yol gösterecek, ilham verecek kitabın çevirisi çok kötüdür, acemicedir! (Benim satın aldığım ilk baskısıydı galiba. Umarım sonraki baskılarda hataların düzeltilmiştir.)

Yazarın, bir ifâdesinde yeni verilerle yanlışlanabilme olasılığını belirtmesine rağmen Evrim Teorisi’nin “sıkı bir savunucusu” olmasını yadırgadım… Evrende bilinçli canlı olabileceğine dâir görüşünün dayanaklarını ise iknâ edici bulmadım.!..

Not. Bu kitaba karşı yazılan iki Türkçe kitaba kitapçı raflarında rastladım ve göz attım: malum tepkiler ve yaklaşımlar…

Bağnazlık

Bağnazlık… dini inançla sınırlı değildir. Dünyevî alanda da bağnazlar ve bağnazlıklar vardır. Bağnazlığın başladığı yerde gerçekler sona erer. Bilimsel, nesnel, sağduyulu, anlamaya çalışan her türlü tutum, bu sınırdan geri dönmek zorundadır. Bağnazlık, öğrenmeye değil, inanmaya ve îman tazelemeye açıktır. Onun îmanını bozabileceği her şeyden uzak durur ve her türlü şeytânî bilgi ve açıklamalardan [açıklamadan] nefret eder. Bağnazlık ve bağnazlar, hayatın her alanında ve her zaman vardırlar ve kıyâfetlerine bakarak da anlaşılamazlar!
(Geçmişiniz İtinayla Temizlenir, Cemil Koçak)

Geçmişi Yeniden Yaratmak

… geçmişin yeniden düzenlenmesinde ilk çaba, olmuşu hiç olmamış gibi göstermekten geçiyor… Temizlik operasyonunun bir başka aşaması, olmuşun reddedilmesinin imkânı olmadığı durumlarda, olmuşun bilgisinin yalnızca bir kısmını öne çıkarmak ve böylece “gerçek”in sâdece bir kısmını, tâbiri câiz ise yalnızca “aydınlık yüzü”nü sunmak şeklinde kendini gösteriyor. Bir başka boyut da, hiç olmamışı olmuş gibi göstermekten geçiyor. Bu aşamada uyduruk bilgi devreye giriyor. Hepsi birden geçmişin yeniden yaratılması/yazılması operasyonunu oluşturuyor.
(Geçmişiniz İtinayla Temizlenir, Cemil Koçak)

Kitap hakkında: Kitap C. Koçak’ın gazete yazıları ve dergi makaleleri ile kendisiyle yapılan bir röportajdan derleme. Dil açısından sorunları (düşük cümleler, ifade bozuklukları) var… C. Koçak, ortaya koyduğu belgeleri akademisyen kimliği ile nesnel olarak yorumluyor. Ancak; İstanbul’da işgal altından çıkan gazetelerin (“bazı” kaydını düşmeksizin”) Mustafa Kemal’i ve Anadolu hareketini desteklediğini söylemesi, “Anadolu çok büyük işgal yaşamadı” deyip hemen arkasından güneydoğuyu ve batıyı sayması, hele İngilizlerin Anadolu ile ilgilenecek durumda olmadıklarını ifade edip tehdit olarak gördükleri Rusya’ya asker göndermek istediklerini belirtmesi gibi bazı hususlar tarihi olayları (tam) yansıtmamakta ve yukarıdaki alıntıda çizdiği çerçeveye girmektedir!

Bilgi: 1960’a kadar kullanılan 2. Meclis binasının salonundaki 160 kadar koltuğu görünce şaşırmış, 500’e yakın milletvekili buraya nasıl sıkışıyorlar, diye düşünmüştüm. Bilahare, bazı milletvekilliklerinin kimilerine (sanatçı, yazar vs.) geçimlik olarak verildiğini öğrenmiştim (İsmet İnönü, böyle birini mecliste görünce, ne arıyorsun burada, git İstanbul’a işini yap der!). Bu kitapta da, bazı CHP milletvekillerinin aynı zamanda parti müfettişi, il başkanı vs. olduklarını okuyunca “vaziyeti” kavradım!

Ankara, 1921

“… Mamafih aceleye lüzum da yoktu, zira burada kimsenin malına kimse el sürmez!”
“Neden?”
“Neden olacak, Maarif Vekili Hamdullah Suphi Bey, bir makine ihtira etti, nasıl röntgen içimizi görüyorsa bu makine de ruhumuzu görür, ruhumuzun fotoğrafisini alır ve ‘seciyeli, seciyesiz’ diye insanları ikiye ayırır. Seciyesizlerin şehre girme hakkı yoktur…”
…
“O da nedir?”
“Bir terazi… Adliye Vekilimiz Celaleddin Arif Bey’in icadı!”
“Neye yarar ki?”
“Haklıyı ve haksızın [haksızı] birbirinden ayırmaya: Mesela sizin birisinden alacağınız var, o inkâr ediyor, hemen mahkemeye müracaat edersiniz, ortada büyük bir terazi, bir baskül vardır; evvela müddei çıkar, çat! Bir ses; o iner inmez müddeialeyh biner, yine çat! Bir ikinci ses… Daha sonra hâkim hükmü terazisinin kaydı mucibince tebliğ eder: Müddei haksızdır, müddeialeyh haklı!”
“Aman yarabbi! Lakin bu Celaleddin Arif Bey ne yaman bir adammış!”
“Yamanların yamanıdır, nazırların hepsini bu teraziden birer defa geçirdik, sıra kendisine gelince çekmedi, kırıldı!”
(Ago Paşa’nın Hatıratı, Refik Halid Karay)

Kitap hakkında: Yazarın 1921 ve 1922 yıllarındaki gazete yazılarından bazılarının bir araya getirilmesiyle oluşmuş bir kitap. Milli Mücadele’ye muhalif yazarın Ankara’yla “dalga geçen” sadece bir yazısına yer verilmiş! Bu, yukarıda bir kısmı verilen, mizah-bilim-kurgu türünde diyebileceğimiz nefis yazısıdır… Meyveleri anlattığı yazısında sözünü ettiği meyvelerin biçimi adeta masada canlanıyor, tadı sanki ağza geliyor. Birkaç basit yazı istisnasıyla kitap; konular, anlatım/üslup ve Türkçe açısından çok iyi.

Bu yazı (17.05.2009 tarihinden itibaren) toplamda 3731, bugün ise 399 kez görüntülenmiştir.

Açıklamalar
1. Burada amaç, internetteki Türkçe bilgi hazinesine katkıda bulunmak ve o bilgilerin yer aldığı kitapları (ve yazarlarını ve çevirmenlerini gerektiğinde eleştirerek) birkaç cümleyle tanıtmaktır.
2. Başlıklar konulara göre belirlenmiştir.
3. Alıntı ve yorum yapılan kitaplar şunlardır (Kitapların tam künyesi her alıntının altında verilmiştir.):
- Çin’in İkinci Uzun Yürüyüşü
- The Other
- Osmanlı İmparatorluğu 
- Kumanlar ve Tatarlar
- İslam’ın Krizi
- Cemil Meriç’in Psikolojisi
- Aydınlama Devri Devlet Felsefesinin Tanzimatta Tesirleri
- Devlet
- Siyasi Tarih
- The Multiple Identities of the Middle East

KONFÜÇYÜS

Alıntı: MÖ 551-479 yılları arasında yaşayan Konfüçyüs, batıda yanlış biçimde daha çok dini bir düşünür olarak görülmektedir. Oysa metafizikle ilgilenmeyen Konfüçyüs’ün düşünceleri bu dünyaya ve burada yaşayan insanlara ilişkindir. İnsan davranışlarını belirlemek ve yargılamak için tanrı gibi dışarıdan bir otorite arayışından olmayan Konfüçyüs’ün öğretisi, insanoğlunun mutluluğu ancak toplumsal uyumda bulabileceğine dayanmaktadır. Bir tür olarak insan etik kurallara uymadığı sürece sefaletten kurtulamayacaktır. Bu nedenle, insanların günlük yaşamlarındaki işleri, doğanın yasalarına uydukları sürece yolunda gidecektir. Bu yasalarla kavgaya girişmek boşuna bir uğraştır. Deprem gibi afetlerin yıkımlara ve ölümlere yol açtığı açıktır, ancak bunları beklenmeyen bir trajedi olarak görmek yanıltıcıdır. Bunlar doğanın çalışmasının bir parçasıdır ve onlara karşı feryat etmek rüzgara karşı bağırmaktır. Michael Lynch, China: From Empire to People’s Republic, 1900-49, s.2.
(Çin’in İkinci Uzun Yürüyüşü, Seriye Sezen)

Yorum: Nesnel bir bakış açısıyla ve akıcı bir dille yazılmış, Çin’in idari yapısını, anayasasını, ÇKP teşkilatlanmasını, ülkenin gelişiminin ardındaki politikayı vs. anlatan değerli bir kitap. Ayrıntılı ve derinlemesine bilgiye ihtiyaç duymayanlar için her bölümünü ilk ve son kesimlerini okumak yeterli.

KATİP ÇELEBİ

Alıntı: Well ahead of his time, he [Katip Çelebi] was, probably visualising a modern ‘pyramid of learning’ where disciplinary layers rested and rose on top of one another.
(The Other, Bozkurt Güvenç)

Çeviri: Mümkündür ki o [Katip Çelebi], sonraki devirlerde, disiplin tabakalarının yer aldığı ve birbirlerinin üzerinde yükseldiği bir ‘öğrenme piramidi’ hayal ediyordu.

Yorum:. Bu, Batı bilim anlayışının somut, itiraf niteliğinde bir ifadesi! B. Güvenç o anlayışta yetiştiği için böyle söyleyebiliyor: “Belki” dese de, K. Çelebi’ye ilave bir değer katma adına onun geleceğe dönük bir şeyler hayal ettiğini iddia ediyor.

Kitap, sayfa düzeninden cildine, İngilizce’sinden konuların sıralanışına… tam bir rezalettir! Özellikle “Türk Kimliği” isimli kitabı ile karşılaştırıldığında…

Bilgi: Katip Çelebi 1609-1658 yılları arasında yaşamış katip, düşünür, araştırmacı, yazardır.
***
Alıntı: Katip Çelebi, Batı coğrafyacılığının üstünlüğünü kabul etmiş, Avrupa hakkında bilgisini artırmak için de Carion’un Chronicle’ini Türkçe’ye çevirtmiştir. Katip Çelebi’yi dünyanın yuvarlak olduğuna bu çeviri inandırmış ve bu görüşün dine aykırı olmadığını İslami kaynaklardan kanıtlamaya çalışmıştır… Nitekim, Katip Çelebi bile bütün bilimsel [?] araştırmalarında ilk kanıtlarını hep Kuran’da aramıştır.
(Osmanlı İmparatorluğu Klasik Çağ (1300-1600), Halil İnalcık, Çev. Ruşen Sezer)

Yorum: Varsın Kuran’da arasındı. O bir başlangıç sayılırdı. Ama aynı zamanda son olmuş, Osmanlı diyarında sonraki onyıllarda-yüzyıllarda onun gibi başka biri çıkmamış, yetişmemiş malum sebeplerle (coğrafi, dini-kültürel…)!

“Bilimsel” terimi “gerçek” bilim tarihi açısından yanlıştır; “ilmi” denilebilir.

Tarihçiler ve tarihe meraklılar için kaynak değerinde bir kitap… Fakat, ilk devirde Divan’a katıldığı söylenen vezirler ne iş yaparlar, ne/neyin veziridirler, gibi sorularıma burada da cevap bulamadım! Ve, belki onu hedeflemiyor ama, kitabı bitirdiğimde 1300 ila 1600 yıllarındaki Osmanlı (şehirli, köylü, göçebe, müslim, gayrimüslim…) toplumunun yaşayışını, davranışlarını, ilişkilerini, gelişimini vs. hayalimde (yeterince) canlandıramadım!

HAÇLI SEFERLERİ

Alıntı: Dönemin Arap tarihçilerine bakılacak olursa, Haçlıların Kudüs’ü kuşatması sırasında (1099), yöre Yahudilerinin ve özellikle Müslümanlarının Bağdat ve Şam’a yaptıkları yardım çağrılarının yanıtsız kaldığını; buradan hareketle olayın bölgede az ilgi gördüğünü… Ancak yüz yıl sonra başlayan Haçlı karşıtı seferberliği tetikleyen olayların, bir Haçlı liderinin yağma ve talan eylemlerine geçmesi, gemilere, hacı ve ticâret kervanlarına saldırması ve nihâyet Arabistan’ı tehdit etmesi olduğunu…

Haçlı seferlerinin yaşandığı târihlere âit geniş ve zengin metinlerde, Haçlıların bölgeye gelişlerinden, savaşlarından ve kurdukları devletlerden kabaca bahsedildiğini, ama onların mâcerâlarının niteliği ve amaçlarıyla hiç ilgilenilmediğini veya çok az ilgilenildiğini, dönemin Arap târihçilerinin (vekâinüvist) “Haçlılar” ve “Haçlı Seferleri” ifâdelerini dahi kullanmadıklarını…
(İslam’ın Krizi, Bernard Lewis, Çev.: Abdullah Yılmaz)

Yorum: B. Lewis’in bu söyledikleri önemlidir. Dediği gibiyse, “ilgisizliğin” sebepleri Müslüman tarihçilerce ve teologlarca izah edilmelidir!

EMPERYALİZM VE FUNDAMENTALİZM

Alıntı: Ortadoğu’da, Sovyetlerin çöküşünden, rekâbetin ortadan kalkmasından sonra, emperyâl çağın sona eriyormuş gibi göründüğünü (Çünkü “ABD emperyâl bir rol oynamazdı.”[?]); ama İran devrimi ve Saddam Hüseyin’in savaşlarının ABD’yi bölgenin işlerine doğrudan karışmaya ittiğini, Ortadoğuluların bunu eski emperyâl oyunun yeni bir aşaması olarak gördüklerini, hâlbuki Amerika’nın şimdiye kadar emperyâl bir role soyunmadığını[?] ve böyle bir arzu taşımadığını[?]…

Er ya da geç, El Kaide ve bağlantılı gruplar Müslümanlara ve kutsallarına karşı güç kullanmada Amerikalılar kadar titiz[?] davranmadıkları bilinen İslam’ın öteki komşularıyla –Rusya, Çin, Hindistan- çatışmaya girecektir. Eğer fundamentalistlerin hesabı doğru çıkar ve savaşlarını kazanırlarsa, dünyayı, özellikle de İslam’ı benimseyen parçalarını, karanlık bir gelecek bekliyor demektir.
(İslam’ın Krizi, Bernard Lewis, Çev.: Abdullah Yılmaz)

Yorum: Köşeli parantezler içindeki soru işaretleri bana aittir. Yazarın bu cümlelerinin, târihsel ve yaşadığımız süreçle uyuşmadığını belirtmek istedim. B. Lewis’in kimi, özellikle güncel-siyasi yorumlarını temkinli okumak gerek!

ŞİZOFRENİ

Alıntı: Genel olarak, şizofreni, kişinin alışılagelmiş algılama ve yorumlama biçimlerine yabancılaşarak, kendine özgü bir içe kapanım dünyasına çekildiği bir ruhsal bozukluktur.

Yorumlama ve yargılama süreçlerinin bozulduğu şizofrenide, alınganlık düşünceleri veya hezeyanları azımsanmayacak kadar sık görülür. Klinik uygulamada, şizofreni hastalarının, etraflarındaki insanların konuşmalarını veya davranışlarını gerçeğe çok aykırı biçimde yorumladıklarına, etrafta cereyan eden herhangi bir iyi ya da kötü olaydan kendilerine olumlu veya olumsuz pay çıkardıklarına ve bunlar gibi mantık dışı yorumlar sonucunda ortaya çıkan kanaatlere sıklıkla rastlanır.

Şizofren hastaların hastalık başlangıcından önceki hayatlarına bakıldığında bu kişilerde tipik, fakat değişken bir biçimde şizoid veya şizotipal kişilik tiplerinden birinin olması dikkati çeker. Şizoid kişilik bozukluğunun temel özellikleri sosyal ilişkilerden kopma ve kişiler arası ilişkilerde duyguların ifade edilmesinde kısıtlılık olarak sayılabilir. Şizoid kişilik tipine sahip insanlar yakı ilişkileri istemez ve bu tip ilişkilerden hoşlanmazlar, genellikle yalnız başlarına yapacakları işle meşguldürler, yakın arkadaşları, güvendikleri kişiler sıklıkla olmaz, pek az faaliyetten zevk alırlar, genelde etrafa karşı kayıtsızdırlar ve duygusal bir kopukluk ve soğukluk gösterirler. Şizotipal kişilik bozukluğunda ise yakın ilişki kurma kapasitesinde azalma ve böyle ilişkilerden rahatsız olmanın yanı sıra algılamada bazı bozukluklar, gerçekle bağdaşmayan alınganlık, etrafa ve olaylara özel anlamlar atfetme veya kendisinde bazı özel güçler olduğu şeklinde düşüncelere kapılma, şüphecilik, garip davranışlar ve garip konuşmalar görülebilir.
(Cemil Meriç’in Psikolojisi, Murat Beyazyüz)

Yorum: Yazar, yukarıdaki tanımları Cemil Meriç’in babasına izafeten veriyor.

Kitap C. Meriç’in hayatının, dünya görüşünün, eserlerinin ve kişiliğinin öğrenilebileceği değerli bir eser.

KUMANLAR VE TATARLAR 

Alıntı: Ortaçağ metinleri kabul edilmiş mantık kurallarına göre yorumlanamayacaklarından, kendi dönemlerinin bağlamına yerleştirilmeleri gerekir…

Tatar kabileleri Cengiz Han’ın atadan düşmanları oldukları halde, Cengiz Han’ın muzaffer Moğol savaşçılarının daha sonra neden “Tatar” olarak adlandırıldıkları bugüne kadar açıklanamamış bir tarih bilmecesidir. Plano Carpini’nin ünlü eserinin ilk kelimeleri 13. yüzyılın ortalarına gelindiğinde “Moğol” ve “Tatar” etnonimlerinin, tıpkı “Qipçak” ve “Quman” etnonimleri gibi, tümüyle eşanlamlı sözcükler haline geldiğini açıkça kanıtlamaktadır…

“Kuman” etnonimi ağırlıkla Türk etnik gruplarını kapsıyor olsa da, başka unsurların (“Kaçir-ükü-le” örneğinde olduğu gibi İranlı) bu genel tanımın altında saklı kalabilecekleri unutulmamalıdır. Oysa “Tatar” terimi konusunda durum çok daha karmaşıktır. Tatarlar 1241’de Doğu Avrupa’yı fethettikten sonra Deşt-i Kıpçak’ın ağırlıkla Türk kökenli olan halklarıyla karıştılar.
(Kumanlar ve Tatarlar, Osmanlı Öncesi Balkanlarda Doğulu Askerler (1185-1365)
István Vásáry, Çeviren: Ali Cevat Akkoyunlu)

Yorum: Ders kitabı olacak değerde akademik bir çalışma. Tarihe nasıl bakılacağı, kaynakların nasıl irdeleneceği konularında bilgi ve fikir veren bir eser. Çeviri mükemmel; âdeta telif eser gibi.

AYDINLANMA VE AKIL

XVIII. Yüzyıl Aydınlanma kültürü ve Aydınlanması dünya görüşü, XV. yüzyıldan beri insan düşüncesinde olagelen değişikliklerin ve birbiri ardı sıra ortaya çıkan ilmi başarıların bir verisi idi. Aslında, insan düşüncesinin, Renaissance’dan beri üzerinden gittiği gelişme gidişi, geniş anlamda bir Aydınlanma, insanın kendi düşünce gücünü kullanması ve kendi hürriyetini kazanması yolunda bir ilerleme idi. Netekim Kant da… (1784)… “Aydınlanma, insanın erginliğine kavuşması, yani, kendi aklını, hiç bir otorite tanımadan kendi başına kullanabilmesi ve kullanabilmek hürriyeti kazanmasıdır.” der. Gerçekten, Avrupalı insan, kendi aklını, hiçbir otorite tanımadan ve hiçbir vasiye bağlanmadan kendi başına kullanmak imkan ve hürriyetini, ancak, Kilise’nin birliği dağıldıktan ve Papa’nın mutlak saltanatı sarsıldıktan sonra elde etmiştir. Bu durum ise, Avrupa’nın sosyal hayatındaki ve ekonomik düzenindeki kesin bir değişiklik sonucunda ortaya çıktı. Bütün Ortaçağ boyunca hakim olan derebeyliğin ve Kilise’nin yanıbaşında Renaissance’la birlikte, yeni bir sosyal sınıf, Burjuva sınıfı türedi. Bu sınıfın endüstri ve ticaret alanındaki başarıları ruhu öteki dünyadan çekip bu dünyaya yöneltmiye ve ona gerçekliğin önemimi göstermiye geniş ölçüde yardım etti. İmdi, bu atmosfer içinde gelişen, hür düşünceli bir yazarlar sınıfının meydana getirdiği yeni bir literatür, devletlerin ve fertlerin eylemleri üzerinde dinin baskısını azaltıp bu dünya ile ilgili olan yeni bir dünya görüşünün zaferini sağladı. İşte geniş anlamdaki Aydınlanma, insan aklına kendi otoritesini kazandıran ve insan düşüncesine işleme imkanını veren böyle bir zemin üzerinde oluştu.
(Aydınlama Devri Devlet Felsefesinin Tanzimatta Tesirleri, Kamıran Birand)

Yorum: 19 ve 20 yüzyıllarda va’zedilen ve yukarıda özetlenen “Aydınlanma târihi” 21. yüzyılda sorgulanmaktadır.

TANZİMAT

Bilgi: ‘Tanzîmat’ın kelime anlamı: “İdârî işlerin düzeltilmesi için alınan önlemlerin ve uygulamaların tamâmı.” Ve “Sultan Abdülmecit zamânında, 1839′da ‘Gülhane Hattıhümâyunu’ adıyla anılan bir fermanla ilân edilen, yönetimi iyileştirme tasarısı ve bu iyileştirmenin yapıldığı dönem”i kapsıyor. (Tırnak içindeki cümleler kitaptan alınmıştır.)

Alıntı:
Tanzimatçı Romantism, bir yandan Batının siyasi sistemindeki ve teknik vasıtalardaki üstünlüğünü kabul eder ve Batı sistemini bu yönünden benimsemeye çalışırken, öte yandan, Batı kültürünün İmparatorluğu bütünlüğü ile istilasını hayati bir tehlike olarak görür. Bu tehlikeye karşı korunma vasıtaları olarak da, eski görenek ve gelenekleri yeniden canlandırmak ve yaşatmak ister. İşte, Tanzimatçı Romantism’in gelenekçiliği ve Tanzimata hakim olan ikilik bu güdülerden doğar.

Gerçekte Tanzimat, genel olarak, Batı dünyasına bir yönelme, Batı ilmini ve belli bir ölçüde Batı kültürünü, Osmanlı İmparatorluğu sınırları içine aktarma, devlet ve idare mekanizmasını dinin mutlak baskısından kurtarma yolunda atılmış ciddi bir adımdı.

Bununla birlikte, Tanzimat idesini gerçekleştirememiş, hayat kuvvetini kaybetmiş bir devletin yeni bir hayat kazanmak yolunda yaptığı bu girişim umulan sonuçları verememiştir. Tanzimat’ın ancak bir yönünden taklit etmeye giriştiği Batı kültürü, 15. yüzyıldan beri, birbiri ardı sıra ortaya çıkan ilmi buluşların, bu buluşların teknik vasıtalarda ve istihsal vasıtalarında meydana getirdiği büyük değişiklik ve kolaylığın, nihayet despotizmi ve dinin akla uymayan doğmalarını tenkit eden 18. yüzyıl düşüncesinin bir verisi idi. Osmanlı İmparatorluğu, Batı dünyasının birkaç yüzyıl boyunca kayıt ettiği sürekli gelişmeler sonucunda elde edilmiş olan bu dünya görüşünün, yalnız taklit etmek istediği yönünü de benimseyecek bir hazırlık ve olgunlukta değildi. Bu yüzden Tanzimat Fermanının getirdiği esaslar ilk hamlede topluluğun bütününe aşılanamadı. Topluluğun köklerine ve derinliklerine işletilemedi. Gerçi, Tanzimat Fermanının ilanı ile birlikte açılan devirde, Tanzimat devri içinde yetişen düşünürler, Şinasi, Namık Kemal, Ziya Paşa, Tanzimat’ın getirdiği yeni ruhu yaymak, yurttaşlık hak ve ödevlerini tanıtmak, bakımından büyük gayret gösterdiler. 1908 meşrutiyeti, bunların hazırladığı temel üzerine gelişmiş, büyük ölçüde bunların eseri olmuştu. Bununla birlikte, Doğu kültürüne bağlı kalarak, Batı medeniyetini benimsemek isteyen bu hareket, kendisinden umulan faydalı sonuçları veremedi. Bu devirde, bu iki dünya görüşünün, birbirinden ayrılabileceği sanılan bu iki ayrı yönünün sistemli bir şekilde uzlaştırılması denemesine de girişilmedi. Eski ruhu yaşatan eski kültür kurumlarının olduğu gibi bırakılması ile Doğu’ya bağlı kalınacağı, ve yeni ruhu yaşatacak yeni kültür kurumların meydana getirilmesi ile Batılılaşılacağı sanıldı. Bu yüzden, Tanzimat devrinde, dünya görüşleri, hayat anlayışları, yaşayışları birbirinden tamamiyle ayrı iki nesil belirdi. Bu iki nesil arasında, yenilik eskilik mücadelesi de bütün şiddeti ile sürüp gitti. Tanzimatçı düşünürlerin tasarladıkları Osmanlı birliği idesi boş bir kavram olarak kaldı. Bu maksatla kurulmuş olan Tanzimat mektepleri bu ide’yi gerçekleştiremedi. Balkan savaşının ve bu savaşın doğurduğu felaketlerin önüne geçemedi.
(Aydınlama Devri Devlet Felsefesinin Tanzimatta Tesirleri, Kamıran Birand)

Yorum: 1955’te Ankara Üniversitesi İlahiyat Fakültesi yayınları arasında çıkmış, sâde bir dille kaleme alınmış ve öğretici bir kitap.

ZİYA PAŞA VE TANZİMAT

“Hür olmak ister isen eğer olma cihanın
Zevkinde, sefasında, gamında, kederinde” (Ziya Paşa)

“Diyarı küfrü gezdim beldeler, kâşaneler gördüm,
Dolaştım mülkü islâmı bütün viraneler gördüm.” (Ziya Paşa)

“Avrupa’yı taklit ile ileriye gitmek daiyesinde bulunduğumuz halde Avrupa’da cari olan riayeti kanun ve icrayı ahkâm, mükafatı ve terakiî sanayi ve tevsiî ticaret ve tamimî hukuk ve usulü meşvereti milliye gibi erbabı terakkiden hiçbirini taklit etmeyip fakat baloya gitmek misillû şeylerde tatbiki harekete çabaladığımızı… Osmanlılara mahsus olan mürüvvet, fütüvvet, hamiyet, edep, acize merhamet, ülfet ve hukuka riayet, misafire hürmet, diyanet selâbet, şecaat gibi şeâiri cemile günden güne çekilip, cehalet, tezellül, denaat, irtikâp, hıyanet, gâdir misillû hasâili mezmûme fırsatyâbı hulûl ettiğini nazarı taaccüple görüp bizi bildikleri akvamdan hiçbirine benzetemezler.” (Ziya Paşa)
(Aydınlama Devri Devlet Felsefesinin Tanzimatta Tesirleri, Kamıran Birand)

Yorum: Pek bir abartmış “Osmanlılara mahsus” özellikleri Ziya Paşa. Dediği gibi olsaydı atalarımız, düşerler miydi/düşer miydik o/bu hâllere!?

Bilgi: Ziya Paşa 1829-1880 yılları arasında yaşamış şair ve devlet adamı.

Kâşâne: 1. ev, mesken. 2. mec. muhteşem mesken, sarayımsı ikametgâh
Dâiye: içten gelen duygu, his
Tevsî: genişletme
Tâ’mim: 1. genelge 2. genelleştirme 3. genelleştirilme, yayılma
Meşveret: danışma
Mürüvvet: 1. insanlık 2. cömertlik, iyilikseverlik
Fütüvvet: 1. yiğitlik 2. gençlik 3. cömertlik 4. ahilik
Hamiy(y)et: ulusal onur
Ülfet: 1. kaynaşma, alışma, içli dışlı olma 2. dostluk, ahbaplık 3. konuşma, görüşme
Şeâiri cemile: güzel adetler
Tezellül: küçülme, alçalma, zelil olma
Denaat (Denâet): alçaklık
İrtikâp: 1. rüşvet yeme, rüşvet alma 2. kötü bir şey yapma 3. suç işleme
Gâdir: haksızlık eden, kötülük eden
Hasâil: huylar, hasletler
Mezmûme: 1. kötülenmiş, ayıplanmış, ayıp, kötü
Hulûl etmek: gelmek, girmek, dolmak, başlamak
Taaccüb: şaşma, hayret etme
Akvam: kavimler, milletler
(Osmanlı Türkçesi Sözlüğü, Mehmet Kanar)

YÖNETİCİLERİN NİTELİKLERİ VE SEÇİLMELERİ

Alıntı: İşte bu yüzden iyiler, ne para ne de şöhret için yönetmeyi isterler. Yönetim hizmetine karşılık açıkça para almayı kendilerine “ücretli uşak” adı takılacak diye, kurumlar vasıtasıyla gizlice almayı ise “hırsız” diye anılacaklar diye istemezler. Bu işi şeref hatırına da yapmazlar çünkü şeref düşkünü değillerdir. Bu yüzden işleri üstlenmeye razı olmaları için onları yönetmeye mecbur edecek bazı yükümlülük ve cezalar koyulması gerekir. Bir kimsenin, görevi, kendiliğinden ve zorlanmayı beklemeden istemesi belki de bu yüzden utanç verici sayılmıştır. Yönetimi ve işleri üstlenmezse kişinin göreceği en büyük ceza, daha kötü birisi tarafından yönetilmektir.

Bana öyle görünüyor ki iyilerin yönetimi üstlenmesi bu korkudan dolayıdır, yoksa rahatlık beklentisinden dolayı değil. Kendileri kadar veya kendilerinden daha iyi birine veremedikleri yönetimi bir mükafat olarak değil, yapılması gerekli bir dert olarak üstlenirler. Sadece iyi insanlardan oluşan bir kent var olsaydı yönetimi üstlenmekten muaf olmak, bugünkünden daha çok istenirdi. Ve orada doğru yöneticinin; kendisinin değil, yönettiklerinin menfaatini gözettiği çok açık biçimde ortaya çıkardı. Bu kentte aklı başında her adam, başkalarının faydası için zahmet çekmektense başkalarından yardım görmeyi seçerdi.
(Devlet, Platon, Çev.: Neval Akbıyık)

Yorum: Antik Yunan filozoflarına atfedilen sözlerin ve kitapların ne kadarının ve ne ölçüde onlara âit olduğu hususunda şüphelerim vardır. MÖ 5. ve 4. yüzyılda yaşamış (347’de 81 yaşında ölmüş.) bir insan, velev ki filozof olsun, büyük/zengin dillerde, yakın çağlardan itibaren yaratılan kavramlar, kelime hazînesi ve ifâde gücü ile kıyaslanamayacak kadar “fakir” olduğu mâlumdur. Ama, sözkonusu filozofların sözlerini okuduğumuz, kitaplarını gözden geçirdiğimizde, âdetâ çağdaş filozoflar olduklarını sanabiliriz. O nedenle, antik çağ filozoflarının adlarıyla anılan kitapların (Sırasıyla Araplar ve Avrupalılarca, katmerli olarak!) “müdâhalelere” uğradıklarından ziyadesiyle şüphe edilmelidir!

Yukarıdaki metin, yukarıdaki görüşe çok açık bir örnek teşkil etmez. Metni buraya almamım nedeni; burada kast edilenin “şehir devleti” olması bir yana, hiçbir zaman gerçekleşmemiş ve muhtemeldir ki “fantezi” olarak kalacak “yönetici özellikleri”ni benim de bu satırları okumadan düşünmüş olmamdır.

Kitabın Sunuş’unda Platon’un “Devlet”te, hocası Sokrates’in adıyla konuşmasını, onun, üzerindeki etkisinden kaynaklandığı ifâde edilmektedir. Yanı sıra, eski Yunan geleneğinde filozofların kitaplarını hocalarının isimleriyle yazdıkları görüşü de vardır. Gospellerin (4 İncil) yazarları da (bir bakıma) aynı minvâlde değerlendirilmektedir.

Platon bizde Eflatun ismi ile de biliniyor. O nedenle “Devlet”, Eflatun ismi ile de basılıyor.

AĞIR SABAN VE AVRUPA’DA  TARIMSAL ÜRETİM

Batı’nın yükselmesinin temel nedenleri 10. ve 11. yüzyıllarda, yani geç ortaçağda bulunabilir ve çok çeşitli ve karmaşıktır… Bunlar içinde en önemli ve temel olanı, “ağır saban”ın bulunmasıdır. Kuzey Avrupa düzlüklerinin iklimi çok yağışlıdır. Toprağa düşen su miktarının fazlalığı ve drenaj sisteminin de bilinmemesi, ekilebilecek alanları çamur içinde bırakmaktaydı… Toprağın derinine inebilen bu saban, iki yana ayırıp biriktirdiği büyük toprak yığınlarıyla, en düz arazide bile suyun belirli yerlerde toplanmasını ve dolayısıyla kuru kalan yerde tarım yapılabilmesini sağladı. Bunda, ağır saban kadar, sabanın çekilmesi için dört tane öküzün sabana koşulması tekniğinin bulunmasının da katkısı olmuştur…
(Siyasi Tarih, İlkçağlardan 1918’e, Oral Sander)

AVRUPA’DA TÜCCARLAR

Avrupa’da, göreli de olsa, yerel güvenliğin sağlanmasının çok önemli sonuçları oldu. O zamana kadar Avrupa’daki yerleşik toplulukların karabasanı haline gelen, karada haydut saldırıları ile deniz ve kıyılarda korsanlık, çekici meslekler olmaktan çıkmaya başladı. Yerel güvenliğin sağlanmasıyla, değer verilen maddelerin ele geçirilmesinde [alınmasında] zora başvurma geçerli yol olmaktan çıkınca, bunların ticaretle sağlanması seçeneğine başvuruldu. Böylece, etkili yerel savunmanın gelişmesiyle, korsan gemileri yerini ticaret gemilerine, haydutlar da tüccarlara bıraktı. Hatta çoğu haydut ve korsan, meslek değiştirerek, tüccar oldular. Burada önemli olan nokta, haydut ve korsan ile şimdi ortaya çıkan tüccarların aynı bağımsızlık ve özgür davranış alışkanlıklarına sahip olmalarıdır. Tıpkı haydut ve korsanlar gibi, tüccarlar da bağımsızca kendi işlerini kendileri görmeyi ve hatta savunmalarını kendileri sağlamayı yeğlemişlerdir. Köylü ve lordları yabancı ve işe yaramaz “aylaklar” olarak görüp, ayrı bir tüccar kişiliği yaratmışlar, çalışkanlığı en önemli ve soylu değer olarak benimsemişlerdir. Zamanla bu tüccarlar topluluğu, ticarete uygun ve savunması kolay yerlerde uzun süreler geçirmeye, sonra buralara sürekli olarak yerleşmeye başladılar. İşte, bu çekirdekten Batı ve Kuzey Avrupa’nın kentleri doğdu…
(Siyasi Tarih, İlkçağlardan 1918’e, Oral Sander)

Yorum: Sâde bir dil, akıcı bir üslûp. Öğretici, ufuk açıcı bir kitap. Müteveffâ Prof. Dr. Oral Sander saygıyla anılmayı hak ediyor.

TÜRK İSMİNİN GEÇTİĞİ İLK BELGELER

Alıntı: The name “Turk” first occurs in Chinese and a little later in Byzantine writings. Chinise annals of the sixth centure CE speak of the Tu Kiu, who founded a powerful empire stretching from the borders of China westward across Central Asia. The same people are named in Byzantine annals as the Tourkoi. In 568 CE, we are told, their chief, the Khagan, sent an ambassador to Constantinople seeking the emperor’s support against the Persians.

(The Multiple Identities of the Middle East, Bernard Lewis)

Interpretation: B. Lewis is a valuable historician. However it is necessary to be suspicious not for his statements like above ones but about his current-political thoughts!

Yorum: B. Lewis kitaplarında cümle yapısı açısından formal bir dil kullanmaz, konuşma diliyle, devrik cümlelerle, aynı anlamlı farklı kelimelerle, cümle içine küçük açıklamalar yerleştirerek yazar; o nedenle kitaplarını okumak insanı yorar!

Çeviri: “Türk” ismi ilk kez MS 6. yüzyıla âit Çin vekâyinâmelerinde geçer: “Tu Kiu”, Çin sınırı ile Orta Asya arasındaki coğrafyada güçlü bir imparatorluk kurmuştur. Hemen arkasından da, aynı halka, “Tourkoi” ismiyle Bizans vekâyinâmelerinde rastlarız: Kağan, imparatordan, Perslilere karşı destek istemek üzere, MS 568’de, Konstantinopol’e elçi göndermiştir.

BAKTAŞİ VE ORUÇ

Alıntı: There is a rather charming story of a dervish who was imprisoned in Otoman times for eating during the fasting month of Ramadan. That was of course a criminal offense, and he was therefore thrown into jail. Dervishes were notorious for being somewhat lax in their ritual observances. The story goes that the dervish looked out from between the bars in his cell, and saw a man in the street outside eating a kebab. And he called out to this man and said, “Hey, you, it’s Ramadan. If anyone sees you eating, they’ll throw you into jail with me”. The man said, “No, that’s all right. I’m a Christian”. The dervish said in astonishment, “Do you mean that because you’re Christian you’re allowed to eat kebab in the street?” And he said, “Yes, Ramadan doesn’t apply to us”. To which the dervish said, “‘You should give thanks to Allah every day that you are not of true faith”.
(The Multiple Identities of the Middle East, Bernard Lewis)

Çeviri (Bektâşi fıkrası): Ramazan ayında dışarıda yemek yiyen bir Bektâşi yakalanarak hapse atılır… Hücresinden sokakta kebap yiyen birini görünce seslenir: “Hey kardeş, ne yapıyorsun, görürlerse seni de içeri atarlar.” Sokaktaki, “Yok bir şey olmaz.” der. “Neden?” diye soran Bektâşi, “Çünkü ben Hıristiyan’ım; Ramazandaki kurallar bize uygulanmaz.” cevabını alınca, “Doğru yol’da olmadığın için her gün Allah’a dua etmelisin.” der.

Bu yazı (17.05.2009 tarihinden itibaren) toplamda 6825, bugün ise 5 kez görüntülenmiştir.