Özbek Şiirleri

Açıklamalar:  

• Aşağıda 14 çağdaş Özbek şiiri ve çevirisi bulunmaktadır. 1.-11. şiirlerin Kiril alfabesinden Latin alfabesine aktarılması ve Türkçe’ye çevrilmesi, Özbekçe ile bir dönem amatörce meşgul olan (ve fakat şiir kültürüne sahip olmayan) tarafımdan gerçekleştirilmiştir (1995 civarı). 12.-14. şiirler (Prof.) Dr. Ertuğrul Yaman’ın ‘Özbek Şair Nur Ali Kabul’ün Şiirlerinden Seçmeler’(Kültür Bakanlığı Yayınları,1998) isimli kitabından alınmıştır. 
• E. Yaman, okuma kolaylığı açısından çevirilerde transkripsiyon işaretleri kullanmamıştır. 1.-11. şiirlerde de transkripsiyon harfleri (a üzeri iki nokta ve kuyruklu n) (görüntülenemediğinden) kullanılamamış ve yerlerine en yakın sesleri veren harfler konulmuştur: Bazı n’ler “nazal n” denilen, ng, kuyruklu n gibi karakterlerle gösterilen harfi/sesi temsil etmektedir (örnek: senin). Bazı e ve a lar e-a arası bir sesi haizdirler (örnek: özgermeydi). Bazı a harfleri “a ile o” arasındaki bir sese tekabül etmektedir (örnek: fiğan). Ayrıca, bazı harflerin okunuşları kendinden önceki harfe göre değişiklik arz edebilmektedir… Dolayısıyla, çevriyazı şiir metinlerini ve ilk maddede belirtilen nakıse nedeniyle de (1.-11. şiirler için) çevirileri ihtiyatla okumakta fayda vardır. 
• X, malumdur, genizden gelen/hırıltılı h sesine karşı gelmektedir. Q, keza…
• Burada amaç, sadece, Özbekçe ve Özbek şiiri hakkında bir fikir vermek, ve Özbekçe ile Türkçe arasındaki aynılıkları ve farkları sınırlı bir biçimde göstermektir. Kelime-kelime çeviri yöntemi uygulanmasının, vezin ve kafiye uyumunun göz ardı edilmesinin bir nedeni de budur.     
•  Talep edenlerin e-posta adreslerine, şiirlerin (1.-11.) Özbekistan’ın 1990’larda düşündüğü (ilk) Latin alfabesine göre aktarılan metinleri gönderilecektir (Bilahare teklif edilen ve bugün ne derecede hayata geçirildiğini bilmediğim Özbek alfabesi internette mevcuttur.)
• Ek olarak, kıyaslama açından,  Kül Tigin abidesinden bir kesite yer verilmiştir.

Not. Şiirlerin tamamı ve ekteki metin,  1999-2000 yıllarında tarafımdan nağmelendirilmiş, icra edilmiş-okunmuş  ve kaydedilmiştir.

***

 -I-

Bülbül                                      ?*

Sen bülbülsen, bülbüllerni mest qılaqal bülbülim,
Menin  üçün seyreşinni bas qılaqal, bülbülim
Şamu seher tinim bilmey şerh eyledin dilini,
Qani aytçi, bülbülginem, kim tüşündi tilinni?

Birav seni nala dedi, birav dedi ah fiğan,
Bülbül tilin bülbül biler, men bilmesmen bülbülcan
Anlarmi deb behudage raz sonlama, quşim, hey,
Sen bülbülsen, bülbülginem, seni bülbül tüşüngey

Çevirisi
Bülbül

Sen bülbülsün, bülbülleri mest et bülbülüm,
Benim için şakımayı bırak bülbülüm
Akşam sabah durmaksızın açtın gönlünü,
Haydi söylesene, kim anladı dilini?

Birisi seni(n için) inler dedi, birisi dedi ağlar,
Bülbülün dilini bülbül bilir, ben bilemem bülbülüm
Anlar mı diye boşuna sır söyleme, kuşum, hey,
Sen bülbülsün, bülbülcüğüm, seni bülbül anlayabilir.

* Şiirin sahibi tespit edilememiştir.

 

-II-

Sırlaşer *        Cemal Kemal

Sazim, sırlaş könlim bilen birleşib,
Bu alemde yaxşi-yaman sırlaşer.
Seyyareler yanar kökde imleşib,
Dengizler tübide mercan sırlaşer.

Şemalge şivirleb, saç yazar sümbül,
Otda yana-yana ağaç bolar kül,
Bostannin mahremi gül bilen bülbül,
Çemende can ile canan sırlaşer.

Sırlarge tolibdir siyneyi alem,
Ba’zide şerhige hayrandir qalem,
Dost bilen düşmannin, bu qandeq alem,
Aytişib çin ile yalğan, sırlaşer.

Cemal, sırin açma, sözin qıl tamam,
Leblerde aks etsin qollardagi cam,
Sırlarge çömilgen şu solim aqşam,
Senin ruhin bilen asman sırlaşer.

Çevirisi
Söyleşir

Sazım, sırdaşı gönlüm ile birleşerek
Bu alemde iyi-kötü söyleşir.
Gezegenler yanar gökte ışıldayarak,
Denizler dibinde mercan söyleşir.

 Rüzgara fısıldayıp saç dağıtır sünbül,
Ateşte yana yana ağaç olur kül,
Bahçenin mahremi gül ile bülbül,
Çimende can ile canan söyleşir.

Sırlarla dolmuştur alemin sinesi,
Bazen de açıkladıklarına hayrandır kalem
Dost ile düşmanın, bu nasıl elem,
Söyledikleri doğru ile yalan, söyleşir.

Cemal, sırrını açma, sözünü bitir,
Dudaklara yansısın ellerdeki kadeh,
Sırlara gömülen şu güzel akşam,
Senin ruhun ile gökyüzü söyleşir.

* Şiirin tamamı 5 kıtadır.

 

-III-

Bahar                                Aybek

Oynab aqqan irmaqlar,
Yeşil, nazli yapraqlar
Derler menge: “Hey şair!
Yaz endi bizge dair!”

Ey kümüşdek irmaqlar,
Bahardagi yapraqlar!
Siz şe’rimden köp gözel,
Külsengiz küler emel.

Sazi nasaz bu şair
Ne yazsin sizge dair? 

Çevirisi
Bahar

Oynayarak akan ırmaklar,
Yeşil, nazlı yapraklar
Derler bana: ”Hey şair”
Yaz şimdi bize dair

Ey gümüş gibi ırmaklar
Bahardaki yapraklar
Siz şiirimden çok güzel(siniz)
Gülerseniz neşelenir iş

Sazı akortsuz bu şair
Ne yazsın size dair

 

-IV-

Yaş köngil                             Aybek

Yaş köngil ba’zen taşar,
Çeksiz tağlardan aşar.
Ne ğam bilür, ne hasret,
Hevesle tolib yaşar.

Qanati bar ipekli,
Közleri köp tilekli.
Qorquv bilmes çarçamas,
Arslan kebi yürekli.

Yaş köngil yaşda bolar,
Dengizdek tolqınlidir.
Amelinin yolidan,
Qaytmaydir, belki ölür.

Çevirisi
Genç gönül

Genç gönül bazen taşar,
Sınırsız dağları aşar.
Ne gam bilir, ne hasret.
Hevesle dolup yaşar.

Kanadı var ipekli,
Gözleri çok dilekli,
Korku bilmez yorulmaz,
Arslan gibi yürekli

Genç gönül gençte olur,
Deniz gibi dalgalıdır,
Hedeflediği yoldan,
Dönmez, belki ölür.

 

-V-

Erkin quş                    Aybek

Melek kebi gözel quş
Tal şaxıge kelib qondi.
Dedim: “Quşça, yanimge tüş.
Yaş könlimge elem toldi.

Bir az küyle, şe’rin söyle,
Mahzun ruhim qanat qaqsin!
Sırli, gözel nağmelerin
Emelimnin şamin* yaqsin.”

“Yandim, erknin sevdaside,
Qafeslerden cüda bezdim.
Baqçalarnin hicranide
Yüregi qan tutqun edim.

Qoy, çaqırma kökke uçay,
Erkinlikke endi çıqay
Bahar kelib her yaq küldi,
Çeçäklerni bir az quçay!”

Deya quşça her yan baqdi.
Tinıq kökde qanat qaqdi.

Çevirisi
Özgür kuş

Melek gibi güzel kuş
Söğüt dalına gelip kondu.
Dedim:“Küçük kuş, yanıma kon.
Genç gönlüme elem doldu.

Biraz öt, şiir söyle,
Mahzun ruhum kanat çırpsın!
Sırlı, güzel nağmelerin
Hedefimi aydınlatsın.”

“Yandım, özgürlüğün sevdasına,
Kafeslerden çok bezdim.
Bahçelerin hicranından
Yüreğim kan bağlanmış idi.

Bırak, çağırma göğe uçayım,
Hürriyete şimdi erişeyim
Bahar gelince her yer neşelendi,
Çiçekleri biraz kucaklayayım!”

Diyen küçük kuş her yana baktı.
Sakin göğe kanat çırptı.

* şam=mum

 

-VI-

Ana tilimge                             Abdulla Aripov

Min yillarkim, bülbül kelami
Özgermeydi, yaxlit hamişe.
Amma şörlik totinin hali
Özgelerge taqlid hemişe.

Ana tilim, sen barsan, şeksiz
Bülbül küyin şe’rge*  salaman.
Sen yoqalgen künin, şübhesiz,
Men hem toti bolib qalaman…

Çevirisi
Ana dilime

Bin yıllardır bülbülün sözü
Değişmedi tamamı daima
Ama talihsiz papağanın hali
Başkalarını taklit daima

Ana dilim sen varsın, benzersiz
Bülbülün ötüşünü şiire dönüştürürüm
Senin yok olduğun gün, şüphesiz
Ben de papağan olup kalırım.

*Kesme işareti, bir önceki sesi inceltir. Burada e, i okunur.

 

-VII-

Sevgi Beçare                 Abdulla Aripov

Çuvaladi oylarim sensiz,
Xayalimge taraq urgaymen.
Menin qolim yetmegen yulduz,
Tüşlerimde seni körgeymen.

Beleddesen tağlar qaridan,
Çaqırasen meni ilgeri.
Yalvaraman arvah artidan,
İntiluvçi Gamlet singeri.

Mahşergeçe, meylige, ketay,
Ketay, meyli, bolib avare.
Seni sorab qoymasa netay,
Yerde qalgen sevgi beçare.

Çevirisi
Sevgi Çaresiz

Dağıldı düşüncelerim sensiz
Hayalime engel olamıyorum
Elimin erişemediği yıldız
Düşlerimde seni görüyorum

Yüksektesin dağların karından
Çağırırsın beni ötelere
Yalvarırım ruhunun arkasından
Uzanırcasına Hamlet gibi

Mahşere dek gönülden gidilir
Gidilir belki olarak divane
Seni istemezse ne denir
Yerde kalmış sevgi çaresiz

 

-VIII-

Tille balıqça                Abdulla Aripov

Tuxımdan çıqtiyu keltirib uni
Şu layqe havuzge taman atdilar.
Taşlandıq uşaq yeb ötedi küni,
Xaru xas, xazenler üstin yaptilar.

Dünyada körgeni şu tar havuzça
Ve müdraq tallarnin aççıq xazeni.
Menge elem qılar, tille balıqça
Bir kölmek havuz deb biler dünyani…

Çevirisi
Altın Balıkçık

Yumurtadan çıkar çıkmaz getirip onu
Şu çamurlu havuzun içine attılar
Kırıntılar yiyerek geçirdi gününü
Çerçöp, hazan yaprakları üstünü kapattılar

Dünyada gördüğü bu dar havuzcuk
Ve yakın söğütlerin hüzünlü yaprakları
Bana elem verir altın balıkçık
Bir küçük havuz diye bilir dünyayı

 

-IX-

Sen baharni sağınmadinmi? *^,**                   Abdulla Aripov

Uyganuvçi bağlarni kezdim,
Tapay dedim qırdan izindim.
Yanağından reng algen dedim.
Lalezarge burdim yüzimni,
Uçratmadim amma özinni,
- Sen baharni sağınmadinmi?

Uzaqlardan zelvarli tağlar
Xayalimni keldiler basib.
Keçdi qançe intizar çağlar,
Vaslin menge bolmadi nasib,
Sensiz men hem, bahar hem ğarib,
- Sen baharni sağınmadinmi?

Mene, bugün nevrozi alem,
Dostlarimge guller tutarmen.
Qaylardesen, sevgili erkam…
Qolimda gul, seni kütermen,
Umrim boyi çarlab ötermen,
- Sen baharni sağınmadinmi?

Çevirisi
Sen baharı özlemedin mi?

Uyandığımda bağları gezdim,
(Seni), bulmak istedim, kırda aradım.
Yanağının rengini alayım dedim.
Lale bahçesine çevirdim yüzümü,
Bulamadım ama özünü,
Sen baharı özlemedin mi? 

Uzaklardaki aşılmaz dağlar
Hayalimi engellediler.
Geçti birçok beklentili çağlar,
Varışın bana olmadı nasip,
Sensiz ben de bahar da garip,
Sen baharı özlemedin mi?

İşte, bugün alemin yenilenişi,
Dostlarıma çiçekler tutarım.
Neredesin, sevgili gözdem…
Elimde çiçek, seni beklerim.
Ömrüm boyunca  … *** gibi öterim.
Sen baharı özlemedin mi?

* Özbek gramerinde soru eki sadece ‘mi’ ile yapılır ve ayrı yazılmaz.
** Şiirin tamamı 4 kıtadır.
*** ‘Çar’, burada Rus imparatoru anlamında kullanılmıyor olsa gerek!

 

-X-

 Väfa qılarmisen baharim! *   Abdulla Aripov

Ruhimdä yoqaldi qararim,
Tenimdä qalmadi medarim,
Bizlerni bir yoqlab kelibsen.
Vefa qılarmisen, baharim.

Yem-yeşil qırlarni sağındim,
Çeçekzar yerlarni sağındim.
U ince sirlarni sağındim,
Vefa qılarmisen, baharim.

Çevirisi
Vaat eder misin baharım?

Ruhumda yok oldu kararım,
Bedenimde kalmadı kuvvetim,
Bizleri bir arayarak gelmeyi
Vaat eder misin baharım.

Yemyeşil kırları özledim,
Çiçekli yerleri özledim.
O ince sırları özledim,
Vaat eder misin baharım.

* Şiirin tamamı 5 kıtadır.

 

-XI-

Tolin Ay                     Abdulla Aripov

Keksaygen hilalim, ey sen, tolin ay,
Ta henüz buzursen helavatimni,
Yanimge salursan endi, haynehay,
Saçlari aqargen muhabbetimni.

Yillarim keçdiler yeldirim misal,
Ğunçeler bağrige xayaldey indim.
Endi-çi, talıqıb, harğın ve behal,
Ğarlerge bekingen şamaldey tindim.

Bilmedim, qaydadir yatar sarğayib,
Ateşin hislerim örelgen defter.
Qaysidir göşede bolmişdir ğayib,
Bir zaman qolimdan uçgen u kepter.

Endi visal özge, özgedir firaq,
Tolin ay, otinçim yadinde tutgin.
Biznin tamanlerge yolin tüşgen çağ,
Menin kulbemge hem möreleb otgin…

Çevirisi
Dolunay

Büyümüşsün hilalim, ey sen, dolunay
Bugüne dek kırardın ümitlerimi
Yanıma konman şimdi, canlandırdı
Saçları ağartan sevgimi 

Yıllarım geçtiler rüzgar misali
Goncaların bağrına hayal gibi girdim
Şimdiyse yorgunluktan bitkin ve halsiz
Mağaralara saklanmış rüzgar gibi duruldum

Bilmedim nerededir dönmüş halde sarıya 
Ateşi hislerimi kaplamış defter
Nasıl köşede olmuştur kayıp
Bir zaman elimden uçan o güvercin

Şimdi kavuşmak başka, başkadır özlem
Dolunay, dileğimi aklında tutuver
Bizim taraflara yolun düştüğü zaman
Benim kulübeme de bir bakarak geçiver

 

-XII-

 Ciydeler                     Nur Ali Kabul

Kaçan güller ciydeler,
Zar-intizar diydeler.
Yading kalbim kıymaler,
Hecringde can kıynaler.

Neçün bahar keçikdi,
Senge canım içikdi.

Kışlar bunçe uzundir,
Kahrige ne tözimdir.
Men-çün bahar özingdir,
Sen bu mening özimdir.

Neçün bahar keçikdi,
Senge canım içikdi.

Ötgen kervan kaytadir,
Bizge necat kaydadir.
Sen deb canın tikkenler,
Bügün derdin aytadir.

Neçün bahar keçikdi,
Senge canım içikdi.

Çevirisi
İğdeler

Ne zaman çiçekler iğdeler,
Zar ve intizar gözler.
Hasretin kalbimi kıyar,
Ayrılığından can zorlanır.

Niçin bahar gecikti,
Seni canım özledi

Kışlar bu kadar uzundur,
Kahrına ne dayanır.
Benim için bahar özündür,
Sen, bu benim özümdür,

Niçin bahar gecikti,
Seni canım özledi

Giden kervan döner,
Bize kurtuluş nerdedir.
Senin yoluna can koyanlar,
Bugün derdini söyler.

Niçin bahar gecikti,
Seni canım özledi

 

-XIII-

Gözelim                      Nur Ali Kabul

Kelmese huş avazing,
Köz ilinmes, gözelim.
Vasling intikıb kütdim,
Sensen mening ezelim

Otli büyük elemni,
Kayalerge yazalim.
Şirin, tatli azablerden,
Misli Mecnun tozalim.

Gözelliging karşıside,
Dünya hayran gözelim.
Sen Vatansen, sen muhabbet,
Sen hayatsen – ezeliy

Sensiz ötgen demler azab,
Sensen asl eselim,
Feriştemsen, benazırım,
Sensen songgi ğazelim.

Çevirisi
Güzelim

Gelmezse hoş sesin,
Göz ilişmez, güzelim.
Vaslını sabırsızca bekledim,
Sensin benim ezelim.

Ateşli bu büyük elemi,
Kayalara yazalım.
Şirin tatlı azaplara,
Mecnun misali dayanalım.

Güzelliğin karşısında,
Dünya hayran güzelim.
Sen vatansın, sen muhabbet,
Sen hayatsın: Ezeli

Sensiz geçen demler azaptır,
Sensin asıl balım.
Meleğimsin, eşsizim,
Sensin son gazelim.

 

-XIV-

Gülnare                      Nur Ali Kabul

Sema üzre kemer yanglığ Gülnare,
Cemalingge meni kılding humara,
Işkıng deban yanıkkan dil avare,
Visalingki nasib etgeymi zare.

Tüşlerimde kıya bakmay nigare,
Otli kalbge bergenmişsen azar-e,
Hicraningde asilgenmişmen dare,
Bağrım tığleb kılgenmişmen sadpare.

Ümid bilen seni atadim yar-e,
Mething beyan etgeli yok ibare,
Dilefgaring ahdin biter eş’are,
Muhabbeting yanib küyley tabare.

Sevgimizni dostler koşsın gülyare,
İsteklering uçsin misli seyyare,
Seyyareler nigahide nezzare:
Bahtlı ekan, sahibcemal Gülnare

Çevirisi
Gülnare

Sema üzre kemer gibidir Gülnare,
Cemaline beni kıldın humare,
Aşkın uğruna yanan gönül avare,
Visalin ki nasip edecek mi zare.

Düşlerimde yan bakmadan nigare,
Ateşli kalbe vermişsin azar ey,
Hicranınla asılmışım dara,
Bağrımı parçalayıp eylemişim yüz pare.

Ümitle sana dedim yar ey,
Methini beyan etmeye yok ibare,
Gönül yarası ahını döker şiire,
Muhabbetini yanıp söyler daima.

Sevgimizi dostlar söylesin güzel yare,
İsteklerin uçsun misl-i seyyare,
Seyyarelerin bakışında nazar:
Bahtlıymış, güzel Gülnare.

 

Ek.
Kül Tigin Abidesi’nden

İnim Kül Tigin kergek boldı…
Körür közüm körmez teg,
bilir biligim bilmez teg boldı…
Öd Tenri yaşar.
Kişi oğlı kop ölgeli törümiş…
Közde yaş kelser tıda
köngülte sığıt kelser
yanduru saqındım…

Çevirisi (Muharrem Ergin)

Küçük kardeşim Kül Tigin vefat etti…
Görür gözüm görmez gibi,
bilir aklım bilmez gibi oldu…
Zamanı Tanrı yaşar.
İnsan oğlu hep ölmek için türemiş…
Gözden yaş gelse mani olarak,
gönülden ağlamak gelse
geri çevirerek düşünceye daldım.

Bu yazı (17.05.2009 tarihinden itibaren) toplamda 1470, bugün ise 2 kez görüntülenmiştir.